Bayangkan 100 liter air telah diambil daripada sungai atau empangan, dirawat di loji menggunakan tenaga, bahan kimia, tenaga kerja dan wang, kemudian dimasukkan ke dalam sistem agihan. Namun, sebahagian daripada air itu akhirnya tidak menghasilkan pendapatan kepada operator air.
Di Malaysia, jumlahnya bukan kecil. Jawapan rasmi di Parlimen pada Mac 2025 menyatakan kadar Air Tidak Terhasil atau Non-Revenue Water (NRW) negara pada 2023 ialah 37.1 peratus. Jumlah air terawat yang dikaitkan dengan NRW dianggarkan sekitar 7,197 juta liter sehari, dengan kerugian kepada operator air sekitar RM2.83 bilion setahun.
Itu bersamaan lebih 7 bilion liter sehari, atau secara kasar hampir 2,900 kolam renang bersaiz Olimpik. Angka itu kedengaran seperti air yang semuanya bocor ke dalam tanah. Sebenarnya, istilah “hilang” perlu difahami dengan lebih berhati-hati.
Apa sebenarnya NRW?
NRW ialah perbezaan antara jumlah air yang dimasukkan ke dalam sistem bekalan dengan jumlah air yang akhirnya dapat dibilkan kepada pengguna. Ia bukan semata-mata air yang keluar daripada paip bocor.
Sebahagian NRW memang berpunca daripada kehilangan fizikal seperti kebocoran paip, paip pecah, kebocoran pada sambungan pengguna atau kehilangan daripada tangki simpanan. Tetapi ada juga kehilangan komersial, misalnya meter yang tidak lagi tepat, kesilapan rekod atau penggunaan air tanpa kebenaran. Dalam keadaan tertentu, terdapat juga penggunaan sah yang tidak dibilkan, termasuk air bagi tujuan operasi dan kecemasan.
Maksudnya, apabila sesebuah negeri mencatat NRW 50 peratus, itu tidak bermakna separuh daripada semua airnya semestinya mengalir keluar melalui paip bocor. Ia bermaksud lebih separuh daripada isipadu air yang memasuki sistem tidak direkodkan sebagai penggunaan berbayar. Sebahagiannya mungkin benar-benar hilang secara fizikal, manakala selebihnya berkaitan kehilangan komersial atau penggunaan yang tidak dibilkan.
Jurang antara negeri sangat besar
Data rasmi 2023 menunjukkan jurang NRW yang besar antara negeri. Johor mencatat 25.0 peratus, Pulau Pinang 26.8 peratus dan Selangor 27.8 peratus. Di hujung yang lain, Pahang merekodkan 47.7 peratus, Kedah 50.7 peratus, Kelantan 54.5 peratus, Sabah 55.0 peratus dan Perlis 64.5 peratus.
Perbezaan ini penting kerana setiap liter air yang sudah dirawat mempunyai kos. Air perlu diabstrak daripada sumber, dipam, dirawat, diuji dan dihantar melalui rangkaian paip. Jika sebahagian besar tidak menghasilkan hasil, operator bukan sahaja kehilangan pendapatan, malah terpaksa menghasilkan lebih banyak air untuk memenuhi permintaan yang sama.
Di sinilah persoalan air negara tidak seharusnya tertumpu kepada pembinaan loji rawatan air baharu sahaja. Dalam sistem yang mempunyai NRW tinggi, sebahagian “bekalan baharu” sebenarnya boleh datang daripada membaiki paip, meningkatkan ketepatan meter, mengurus tekanan dan mengesan kebocoran lebih awal.
Sasaran 31 peratus tidak tercapai
Kerajaan sebelum ini menetapkan sasaran menurunkan NRW kepada 31 peratus pada 2025 di bawah Rancangan Malaysia Kedua Belas. Namun, pada 24 Februari 2026, Menteri Peralihan Tenaga dan Transformasi Air, Datuk Amar Fadillah Yusof, menjelaskan di Dewan Rakyat bahawa sasaran tersebut sukar dicapai.
Antara sebab yang dinyatakan ialah kedudukan kewangan sesetengah operator air yang kurang mampan, tarif yang belum sepenuhnya menggambarkan kos operasi sebenar, serta kesan pandemik COVID-19 yang menangguhkan sebahagian program pengurangan NRW. Ini penting kerana menurunkan NRW bukan kerja sekali siap. Kebocoran baharu boleh muncul, meter menjadi usang dan aset terus menua.
Bagi Semenanjung Malaysia dan Wilayah Persekutuan Labuan, Hansard pada November 2025 menyatakan kadar NRW 2024 berada pada 34.3 peratus. Angka ini tidak boleh dibandingkan secara langsung dengan kadar nasional 37.1 peratus pada 2023 kerana liputan geografinya berbeza, tetapi ia tetap menunjukkan bahawa cabaran mengurangkan NRW masih besar.
RM2.525 bilion: apa yang hendak dibuat?
Bagi mempercepat pembaikan, Jemaah Menteri pada Julai 2024 meluluskan penambahbaikan Program NRW Kebangsaan dengan peruntukan RM2.525 bilion bagi tempoh 2025 hingga 2030.
Program itu merangkumi penggantian paip kritikal di seluruh negara serta penyelesaian NRW secara holistik di Pahang, Kelantan, Perlis, Sabah, Sarawak dan Wilayah Persekutuan Labuan. Bagi negeri lain, kerajaan meneruskan pendekatan imbuhan balik secara pro rata bagi menggalakkan operator melaksanakan projek pengurangan NRW.
Penggantian paip kritikal ialah komponen yang sangat penting. Pada Disember 2025, kerajaan menyatakan program 2025–2030 merangkumi cadangan penggantian kira-kira 1,844 kilometer paip kritikal di seluruh Malaysia. Selain mengganti paip, pengurangan NRW turut memerlukan District Metering Zone (DMZ), pengurusan tekanan, pengesanan kebocoran aktif, meter yang lebih tepat dan pemantauan rangkaian yang berterusan.
Selangor menunjukkan ia boleh diperbaiki
Selangor memberikan satu contoh bahawa NRW boleh diturunkan apabila pelaburan dilakukan secara konsisten. Jawapan rasmi Dewan Negeri Selangor pada 2026 menyatakan kadar NRW negeri itu bagi 2025 ialah 26.8 peratus, lebih baik daripada sasaran SPAN 27.5 peratus.
Air Selangor pula melaksanakan projek penggantian paip sejak 2016. Bagi tempoh 2016 hingga 2026, peruntukan yang dinyatakan untuk projek tersebut berjumlah RM2.724 bilion. Sepanjang 2016 hingga 2025, sebanyak 196 pakej projek yang melibatkan 665 hotspot telah dan sedang dilaksanakan, dengan enam lagi pakej utama melibatkan 30 hotspot dirancang bagi 2026.
Contoh ini tidak bermaksud model yang sama boleh dipindahkan bulat-bulat ke setiap negeri. Kedudukan kewangan operator, usia aset, keluasan sistem, bentuk muka bumi dan kemampuan teknikal berbeza. Tetapi ia menunjukkan satu perkara penting: NRW bukan angka yang mustahil diubah.
Kenapa rakyat perlu peduli?
Bagi pengguna, NRW mungkin kedengaran seperti istilah teknikal yang hanya penting kepada jurutera dan operator air. Hakikatnya, ia berkait secara langsung dengan daya tahan bekalan air negara.
Apabila air terawat tidak dapat dimanfaatkan dengan cekap, sistem perlu bekerja lebih keras untuk memenuhi permintaan. Dalam keadaan kemarau, pencemaran sumber atau peningkatan penggunaan, kehilangan yang tinggi mengecilkan ruang keselamatan sistem. Wang yang sepatutnya boleh digunakan untuk menambah baik perkhidmatan juga terpaksa disalurkan untuk menangani kebocoran, paip pecah dan aset lama.
Kerajaan kini menyasarkan NRW sekitar 28.8 peratus menjelang 2030. Sasaran itu hanya bermakna jika kemajuan dapat diterjemahkan kepada perkara yang mudah dilihat oleh rakyat: lebih banyak paip kritikal diganti, kebocoran dikesan lebih cepat, gangguan berkurang dan lebih banyak air yang sudah dibayar untuk dirawat benar-benar sampai ke pengguna.
Pada akhirnya, isu air Malaysia bukan sekadar persoalan sama ada kita mempunyai cukup sungai, empangan atau loji rawatan. Ia juga tentang apa yang berlaku selepas air itu dirawat. Sebelum negara mencari berbilion liter sumber air baharu, satu soalan lebih asas perlu dijawab: berapa banyak air yang sudah kita miliki boleh diselamatkan melalui sistem yang lebih cekap?
