Keadaan jerebu yang melanda beberapa kawasan di Malaysia menyebabkan bacaan Indeks Pencemaran Udara (IPU) menjadi antara perkara yang sering dipantau orang ramai bagi mengetahui tahap kualiti udara di kawasan masing-masing.
Namun, bagaimana sebenarnya bacaan IPU dikira dan apakah faktor yang menentukan sama ada kualiti udara berada pada tahap baik, sederhana atau tidak sihat?
Pengiraan IPU dilakukan berdasarkan kepekatan beberapa jenis bahan pencemar di udara yang diukur menggunakan kaedah dan formula matematik tertentu.
Enam parameter pencemar diukur
Menurut APIMS (Air Pollutant Index Management System) dan Jabatan Alam Sekitar (JAS), pengiraan IPU adalah berdasarkan sistem Pollutant Standards Index (PSI) yang diterima pakai di peringkat antarabangsa oleh Agensi Perlindungan Alam Sekitar Amerika Syarikat (USEPA).
Terdapat enam parameter pencemar udara yang diukur dalam pengiraan IPU, iaitu sulfur dioksida (SO₂), habuk halus (PM10), habuk halus (PM2.5), ozon (O₃), nitrogen dioksida (NO₂) dan karbon monoksida (CO).
Setiap parameter mempunyai tempoh purata pengukuran yang berbeza kerana tempoh pendedahan yang boleh diterima oleh manusia juga berbeza.
Sulfur dioksida (SO₂) dan nitrogen dioksida (NO₂) menggunakan tempoh purata satu jam, manakala habuk halus PM10 dan PM2.5 menggunakan tempoh purata 24 jam.
Bagi ozon (O₃), pengukuran dibuat berdasarkan tempoh purata lapan jam dan satu jam, sementara karbon monoksida (CO) menggunakan tempoh purata lapan jam.
Bagaimana bacaan IPU dikira?
Pengiraan IPU melibatkan beberapa peringkat sebelum bacaan akhir ditentukan.
Mengira purata kepekatan setiap pencemar
Purata kepekatan bagi setiap parameter pencemar dikira mengikut tempoh yang ditetapkan.
Tempoh purata tersebut berbeza mengikut jenis pencemar kerana setiap satunya mempunyai tempoh pendedahan yang berbeza untuk menilai kesannya terhadap kesihatan manusia.
Menghasilkan subindeks
Purata kepekatan bagi setiap pencemar kemudiannya diseragamkan menggunakan formula matematik khusus untuk menghasilkan satu nilai tanpa unit yang dikenali sebagai subindeks.
Setiap parameter pencemar akan menghasilkan subindeks tersendiri berdasarkan kepekatan yang direkodkan.
Menentukan bacaan IPU
Subindeks tertinggi secara relatif akan diambil kira sebagai bacaan IPU keseluruhan.
Ini bermakna, bacaan IPU bukan diperoleh dengan mengambil purata semua subindeks. Sebaliknya, nilai subindeks tertinggi antara parameter pencemar yang diukur menjadi penentu bacaan IPU.
Lazimnya, bacaan IPU ditentukan oleh kepekatan habuk halus yang menjadi pencemar dominan pada kebanyakan masa, terutamanya ketika berlakunya jerebu di Malaysia.
Formula pengiraan subindeks PM2.5
Pengiraan subindeks bagi habuk halus PM2.5 menggunakan formula yang diubah suai berdasarkan standard USEPA.
Dalam formula ini, X merujuk kepada purata kepekatan PM2.5 dalam tempoh 24 jam, yang diukur dalam unit mikrogram per meter padu (µg/m³).
Nilai kepekatan PM2.5 tersebut dipadankan dengan julat tertentu sebelum formula matematik digunakan untuk mendapatkan nilai IPU.
IPU 0 hingga 50
Bagi kepekatan PM2.5 antara 0 hingga 12.0 µg/m³, formula pengiraannya ialah:
IPU = 4.1667 × X
IPU 51 hingga 100
Bagi kepekatan PM2.5 antara 12.1 hingga 75.5 µg/m³, formula pengiraannya ialah:
IPU = 0.7741 × (X − 12.1) + 51
IPU 101 hingga 200
Bagi kepekatan PM2.5 antara 75.5 hingga 150.4 µg/m³, formula pengiraannya ialah:
IPU = 1.3218 × (X − 75.5) + 101
IPU 201 hingga 300
Bagi kepekatan PM2.5 antara 150.5 hingga 250.4 µg/m³, formula pengiraannya ialah:
IPU = 0.9909 × (X − 150.5) + 201
IPU 301 hingga 400
Bagi kepekatan PM2.5 antara 250.4 hingga 350.4 µg/m³, formula pengiraannya ialah:
IPU = 0.9909 × (X − 250.5) + 301
IPU 401 hingga 500
Bagi kepekatan PM2.5 antara 350.5 hingga 500.4 µg/m³, formula pengiraannya ialah:
IPU = 0.6604 × (X − 350.5) + 401
Melalui kaedah ini, kepekatan PM2.5 yang direkodkan akan ditukarkan kepada nilai indeks berdasarkan julat dan formula yang ditetapkan.
Nilai tersebut menjadi subindeks bagi parameter PM2.5 sebelum dibandingkan dengan subindeks parameter pencemar yang lain.
Apakah maksud setiap tahap bacaan IPU?
Bacaan IPU dibahagikan kepada beberapa kategori bagi menunjukkan tahap pencemaran udara serta kesannya terhadap kesihatan manusia.
IPU 0 hingga 50 (Baik)
Tahap pencemaran udara adalah rendah dan tidak memberikan kesan buruk terhadap kesihatan.
Orang ramai tidak dikenakan sekatan untuk melakukan aktiviti luar dan boleh meneruskan gaya hidup sihat seperti biasa.
IPU 51 hingga 100 (Sederhana)
Tahap pencemaran udara berada pada paras sederhana dan tidak memberikan kesan buruk terhadap kesihatan berdasarkan kategori yang dinyatakan dalam bahan asal.
Orang ramai boleh meneruskan aktiviti luar tanpa sekatan serta mengekalkan gaya hidup sihat.
IPU 101 hingga 200 (Tidak Sihat untuk Kumpulan Sensitif)
Pada tahap ini, pencemaran udara boleh memburukkan keadaan kesihatan warga emas, wanita hamil, kanak-kanak serta individu yang mempunyai masalah jantung dan paru-paru.
Aktiviti luar disarankan dihadkan bagi golongan berisiko tinggi.
IPU 201 hingga 300 (Sangat Tidak Sihat)
Pencemaran udara pada tahap ini boleh memburukkan keadaan kesihatan dan mengurangkan toleransi terhadap aktiviti fizikal bagi individu yang mempunyai masalah jantung dan paru-paru. Keadaan ini juga boleh menjejaskan kesihatan awam.
Warga emas dan golongan berisiko tinggi disarankan berada di dalam bangunan serta mengurangkan aktiviti fizikal. Individu yang mempunyai masalah kesihatan pula dinasihatkan mendapatkan nasihat doktor.
IPU Melebihi 300 (Berbahaya)
Tahap pencemaran ini boleh membahayakan golongan berisiko tinggi serta menjejaskan kesihatan awam.
Warga emas dan golongan berisiko tinggi dinasihatkan mengelakkan aktiviti luar, manakala orang ramai turut disarankan mengurangkan pendedahan kepada udara tercemar.
IPU Melebihi 500 (Kecemasan)
Bacaan pada tahap ini dikategorikan sebagai kecemasan dan boleh membahayakan golongan berisiko tinggi serta kesihatan awam.
Orang ramai dinasihatkan mengikuti arahan Majlis Keselamatan Negara (MKN) serta sentiasa mengikuti pengumuman rasmi melalui media massa.
Orang ramai disaran memantau bacaan IPU
Bacaan Indeks Pencemaran Udara (IPU) penting bagi membantu orang ramai mengetahui tahap kualiti udara dan mengambil langkah berjaga-jaga, khususnya ketika berlakunya jerebu.
Justeru, orang ramai disarankan memantau bacaan IPU dari semasa ke semasa bagi merancang aktiviti harian dan mengurangkan pendedahan kepada udara tercemar apabila kualiti udara merosot.
Dalam pada itu, Jabatan Alam Sekitar (JAS) menasihatkan orang ramai supaya merujuk bacaan IPU rasmi Malaysia menerusi Air Pollutant Index Management System (APIMS) atau aplikasi rasmi MyJAS EQMS.
Dalam kenyataan semalam, JAS memaklumkan bahawa bacaan melalui APIMS merupakan rujukan rasmi kerajaan bagi penyampaian nasihat berkaitan kesihatan serta pengurusan situasi jerebu.
Menurut JAS, terdapat laman sesawang dan aplikasi pihak ketiga yang memaparkan bacaan Indeks Kualiti Udara (AQI) yang adakalanya lebih tinggi berbanding bacaan IPU Malaysia.
Oleh itu, orang ramai disarankan merujuk saluran rasmi JAS bagi mendapatkan maklumat yang tepat mengenai tahap kualiti udara di kawasan masing-masing.
