Matcha kini semakin popular dan mudah ditemui di pelbagai kafe, sama ada dalam bentuk minuman, pencuci mulut mahupun pelbagai sajian moden.
Namun, di sebalik warnanya yang hijau terang dan rasanya yang unik, matcha sebenarnya mempunyai sejarah panjang serta kaitan rapat dengan budaya dan tradisi masyarakat China dan Jepun.
Bukan sekadar minuman yang sedang menjadi trend, matcha turut mempunyai perjalanan sejarah dan makna tersendiri yang telah berkembang selama beratus-ratus tahun.
Apa sebenarnya matcha?
Matcha merupakan serbuk teh hijau yang dikisar halus dan diperbuat daripada daun teh Camellia sinensis, khususnya daun yang dikenali sebagai tencha.
Dalam proses penghasilannya, pokok teh akan dilindungi daripada cahaya matahari untuk tempoh tertentu sebelum daunnya dituai. Proses ini membantu meningkatkan kandungan klorofil dan L-theanine dalam daun teh.
Daun yang dituai kemudiannya dikukus, dibuang urat dan tangkainya sebelum dikeringkan serta dikisar sehingga menjadi serbuk halus.
Kualiti matcha juga berbeza mengikut kaedah penanaman, pemprosesan dan penghasilannya.
Istilah seperti “ceremonial grade” lazimnya digunakan bagi menggambarkan matcha yang mempunyai warna hijau lebih terang serta rasa yang lebih kaya, manakala “culinary grade” pula biasanya mempunyai rasa lebih pahit dan sering digunakan dalam minuman, ais krim serta makanan lain.
Bagaimanapun, populariti matcha yang semakin meningkat turut menimbulkan isu berkaitan ketulenan produk apabila terdapat serbuk yang dipasarkan sebagai matcha tetapi sebenarnya bukan diperbuat daripada daun teh yang sepatutnya.
Permintaan yang tinggi juga memberi tekanan kepada rantaian bekalan dan pengeluar teh, selain menyumbang kepada kekurangan bekalan serta peningkatan harga di sesetengah pasaran.
Bermula sejak zaman China purba
Sejarah matcha boleh dikaitkan dengan tradisi teh hijau di China sejak berabad-abad lalu.
Menurut sejarah dan legenda masyarakat China, penggunaan teh telah bermula sejak zaman purba. Pada zaman Dinasti Tang, daun teh diproses dengan cara dikukus dan ditekan menjadi bentuk blok sebelum digunakan.
Kemudian, kaedah menghasilkan serta menikmati teh dalam bentuk serbuk semakin berkembang.
Pada zaman Dinasti Song, teh serbuk turut digunakan oleh sami Buddha ketika bermeditasi kerana proses menyediakan dan menikmatinya dianggap membantu meningkatkan tumpuan.
Tradisi tersebut kemudiannya berkembang ke Jepun apabila sami Buddha Jepun membawa biji teh dari China sekitar abad ke-12.
Salah seorang tokoh penting dalam perkembangan tradisi teh di Jepun ialah sami Zen, Myōan Eisai, yang membawa biji teh dan pengetahuan berkaitan teh dari China.
Biji teh berkenaan kemudiannya ditanam di beberapa kawasan di Jepun, termasuk Uji yang akhirnya terkenal sebagai antara kawasan pengeluar teh terkemuka negara itu.
Dari minuman kepada tradisi
Di Jepun, penyediaan dan pengambilan teh berkembang menjadi satu bentuk tradisi yang mempunyai nilai budaya dan spiritual.
Matcha secara tradisional disediakan menggunakan mangkuk, air panas dan chasen, iaitu pemukul teh yang diperbuat daripada buluh.
Terdapat dua cara utama penyediaan matcha dalam tradisi Jepun iaitu koicha dan usucha.
Koicha menggunakan lebih banyak serbuk matcha dengan jumlah air yang lebih sedikit. Hasilnya ialah minuman yang lebih pekat dan biasanya dikaitkan dengan majlis atau acara tertentu.
Sementara itu, usucha menggunakan lebih banyak air dan menghasilkan minuman yang lebih ringan serta berbuih.
Tradisi minum teh ini kemudiannya semakin berkembang dan diperkemaskan oleh tokoh seperti Sen no Rikyū pada abad ke-16.
Lebih daripada sekadar minuman
Dalam tradisi Zen, penyediaan matcha dan upacara minum teh dikaitkan dengan konsep ketenangan, kesedaran serta kehadiran pada sesuatu ketika.
Proses menyediakan teh dilakukan secara perlahan dan penuh perhatian, sekali gus menggalakkan seseorang untuk memberi tumpuan kepada perkara yang sedang dilakukan.
Tradisi ini turut mempunyai kaitan dengan konsep wabi-sabi, iaitu penghargaan terhadap kesederhanaan, ketidaksempurnaan dan keindahan yang bersifat sementara.
Setiap elemen dalam penyediaan teh, daripada mangkuk, air, serbuk teh sehingga kepada cara ia dinikmati, mempunyai peranan tersendiri.
Ia juga menggambarkan hubungan manusia dengan alam serta penghargaan terhadap perkara-perkara kecil yang sering terlepas pandang dalam kehidupan seharian.
Mengapa matcha kembali popular?
Hari ini, matcha tidak lagi terhad kepada upacara tradisional atau budaya Jepun.
Popularitinya semakin meningkat di seluruh dunia dan boleh dilihat dalam pelbagai bentuk seperti matcha latte, ais krim, kek, pastri dan pencuci mulut.
Warnanya yang menarik, rasa tersendiri serta imejnya sebagai minuman yang mempunyai sejarah dan nilai budaya menjadikan matcha semakin mendapat tempat dalam industri makanan dan minuman moden.
Namun, di sebalik trend tersebut, matcha sebenarnya membawa sejarah panjang yang menghubungkan budaya teh China dan Jepun dengan tradisi Zen serta konsep ketenangan dan kesederhanaan.
Jadi, apabila menikmati secawan matcha selepas ini, minuman hijau itu bukan sekadar trend di kafe, sebaliknya ia mempunyai sejarah dan tradisi yang telah diwarisi sejak berabad-abad lamanya.
